فیلم هندی Razia Sultan 1983

خب، همان‌طور که از عنوان برمی‌آید، واقعاً هیچ فیلمی در سینمای هند به‌اندازهٔ این اثر دست‌کم گرفته نشده است. این مسئله بیش از هر چیز به ناپختگی تماشاگران سینمای هند در آن دوران برمی‌گردد؛ تماشاگرانی که اثری تمام‌عیار و کلاسیک را صرفاً به این دلیل پس زدند که زبانش، زبان روزمرهٔ مردم نبود و در عوض، آمیزه‌ای جادویی و شاعرانه از اردو و هندی داشت....

خب، همان‌طور که از عنوان برمی‌آید، واقعاً هیچ فیلمی در سینمای هند به‌اندازهٔ این اثر دست‌کم گرفته نشده است. این مسئله بیش از هر چیز به ناپختگی تماشاگران سینمای هند در آن دوران برمی‌گردد؛ تماشاگرانی که اثری تمام‌عیار و کلاسیک را صرفاً به این دلیل پس زدند که زبانش، زبان روزمرهٔ مردم نبود و در عوض، آمیزه‌ای جادویی و شاعرانه از اردو و هندی داشت. داستان دربارهٔ رضیه سلطان، نخستین فرمانروای زن هند در دوران سلطنت دهلی است. فیلم گرچه اندکی در تاریخ دست برده ــ تاریخی که خود نیز با تردیدها و ابهام‌هایی همراه است ــ اما بسیار هوشمندانه به موضوع پرداخته است. سلطان التتمش می‌خواهد تاج‌وتختش را به دخترش رضیه بسپارد که در میان تمام وارثان او، شایسته‌ترین فرد برای این جایگاه است. بااین‌حال، چنین کاری در هندِ قرون وسطی چندان آسان نبود و بسیاری از امیران در برابر رضیه ایستادند؛ مخالفانی که او با موفقیت سرکوبشان کرد و زمام فرمانروایی را به دست گرفت. داستان در کنار این عناصر تاریخی، به زندگی شخصی رضیه نیز می‌پردازد؛ یعنی عشق او به برده‌ای که بعدها سلطان التتمش به پاس شجاعت و وفاداری‌اش، آزادی را به او بخشید. ازآنجاکه هیچ‌یک از امیران رضیه این رابطهٔ عاشقانه را نمی‌پذیرفتند، علیه او شوریدند و او سرانجام در نبرد جان باخت. البته تاریخ روایت دیگری دارد که بحث دربارهٔ آن در اینجا نمی‌گنجد. این فیلمِ کمال امروهی، سازندهٔ «پاکیزه» و آثار دیگر، با دکورهای عظیمش که دوران قرون وسطی را بازسازی می‌کنند، ضیافتی تمام‌عیار برای چشم‌هاست. طراحی هنری، برجسته‌ترین بخش فیلم است و مبلغ هنگفتی صرف ساخت این دکورها شده بود: ۱۵ کرور در سال ۱۹۸۲. این دکورها، همراه با جواهرات الماس‌نشان و درخشان، جنگ‌افزارها و لباس‌ها، ما را تقریباً به دل همان دوران می‌برند. دهرمندرا و هما کاملاً برازندهٔ نقش‌هایشان بودند و آن‌ها را با ظرافتی اجرا کردند که دورهٔ تاریخیِ روایت‌شده در فیلم می‌طلبید. موسیقی خیام و ترانه‌ها فوق‌العاده بودند و کاملاً با نیازهای داستان همخوانی داشتند. چه کسی می‌تواند صدای خوش‌آهنگ و لرزه‌برانگیز کبّن میرزا را در «آیی زنجیر کی جهنکار» و «ترا هجر مرا نصیب»، یا شیرینی صدای لاتا را در «ای دل نادان» فراموش کند؟ نویسندگی فیلم نیز بر عهدهٔ کمال امروهی بود که کارگردانی آن را هم انجام داد. زبان فیلم چنان شاعرانه و پیچیده بود که به دلیل اصلی شکستش در گیشه تبدیل شد. اما همان‌طور که می‌گوییم، آثار کلاسیک نه به‌خاطر فروششان، بلکه به‌واسطهٔ افسونی در یادها می‌مانند که همچنان ذهن تماشاگر را تسخیر می‌کند. «رضیه سلطان» نیز به‌عنوان اثری کلاسیک در سینمای تاریخی به یاد خواهد ماند؛ فیلمی که هنر فیلم‌سازی را در پرداختن به موضوعاتی به نمایش گذاشت که با وجود قدمت چندصدساله‌شان، هنوز زیبایی خود را از دست نداده‌اند. شاهکاری در زیبایی‌شناسی، خویشتن‌داری ظریف، بازیگری اکسپرسیونیستی درخشان و فیلم‌برداری؛ اثری از امروهی، مؤلف بزرگ سینما، که موسیقی ساختهٔ خیام را در قالبی اپرایی و با نهایت قدرت به کار می‌گیرد. هما و دهرم در هنری‌ترین و ناب‌ترین فیلم کارنامه‌شان حضور دارند. شکوه تولید آن حتی از «کلئوپاترا»ی هالیوود هم بیشتر است. این بهترین فیلمی است که تاکنون به زبان اردو ساخته شده و تابوهای مربوط به رابطهٔ جنسی میان افرادِ نژادهای مختلف، فمینیسم و توانمندسازی جنسی را می‌شکند! زبان فیلم شاعرانه است و اجرای سینمایی آن نیز همین‌طور! فقط برای هنرشناسان واقعی.